Археолошки дневник vol.3

Во чест на денешниот празник ,,Рождество на Пресвета Богородица“.

Католиците ја познаваат како Мери Ен, Муслиманите како Мерјем Ана, Евреите како Мирјам, а Православните како Марија. На 28-ми август (кај католиците 13 дена порано), во чест на пречистата и преблагословена Девица Марија, Мајката Божја Пресветла, светот го прославува ,,Успението на Пресвета Богородица”, еден од ,,Циклусот на дванаесетте големи празници”.

На оддалеченост од седум километри од денешниот град Ефес (Кушадаси, Турција), изградена на падините од планината Корес, во длабока борова шума се наоѓа куќата на Мајка Богородица.

Контроверзното прашање околу околу Куќата на Мајка Богородица својот почеток го имал на 29 декември 1812 година во визиите на Катерине Емерих, една калуѓерка од Германија, припадничка на агостинскиот ред. Во историјата која таа ја напишала под наслов ,,Животот на Света Девица Марија”, дала опис на местото каде престојувала Мајка Богородица кога го напуштила Ерусалим, а кое се наоѓало на едно брдо во близината на градот Ефес. Се разбира дека нејзината сторија би завршила во научна фантастика, доколку не се знае податокот дека таа од раѓање била инвалид, и за време на својот живот ниту еднаш не ја напуштила Германија.

Гробот на Мајка Богородица кој се уште останува мистерија, официјално и ден денеска се наоѓа во малата црквичка гроб на Пресвета Богородица во храмот на нејзиното Успение во Гециманија – Ерусалим. Според Библијата, по распнувањето Исус Христос му ја доверил Мајка Богородица на апостолот Свети Јован да се грижи за неа како за своја мајка. Потоа се знае дека Апостолот дошол во Ефес веројатно некаде помеѓу 37 и 48-та година после Христа, каде продолжил да го

шири христијанството. Покрај останатото, фактот дека Девица Марија живеела во Ефес бил потврден и со некои други елементи. Во ѕидините на самиот Ефес постои една Базилика посветена на Девицата, која била изградена во периодот кога законот кој одговарал на црквените прописи дозволувал една црква да се посвети на некој светец само ако тој истиот живеел и умрел на тоа место. Потоа тука се и околностите дека Вториот Екуменски Собор, која ја одредил догмата за божественото бестелесно зачнување на Марија, по се изгледа веројатно се случил во Ефес. Како кулминација на сето ова, во блискиот град Селџук археолозите во средината на XX век го пронајдоа гробот на Св. Јован Апостол, во внатрешноста на една огромна базилика подгната за време на владеењето на византискиот император IUSTINIAN I.

Кон крајот на XIX век, двајца свештеници од лазаријанскиот ред, Јанг и Полен, изненадени со прецизноста на деталите кои ги навела калуѓерката Катрине Емерих, во близината на денешниот археолошки локалитет Ефес почнале со археолошки ископувања. Како резултат на ископувањето било пронаоѓањето на остатоци од куќа, која изгледала доста старо (темелите се датирани во 1 век .н.е). Таа се поклопува со визијата на калуѓерката дека куќата на Мајка Богородица која била од камен, била изградена од Св. Јован, имала правоаголна основа со заден кружен ѕид, како и апсида и огниште. Откритието на оваа примитивна куќа само го потврдиле фактот дека Девицата престојувала во Ефес, во контрадикција со една друга античка традиција според која таа се умирила на брдото Сион кај Ерусалим, на местото каде и денеска се наоѓа црквата на вечниот сон.

Еден пат со дрвореди води кон Куќата на Мајка Богородица, која во 1951 год. е преуредена во капела, а во нејзината внатрешност можат да се видат голем број на заветни дарови, како и мали и едноставни олтари кои се наоѓаат на десната страна од салата на вечниот сон. Куќата која е реставрирана, денеска претставува центар на аџилак, со религиозни обреди кои ги обавуваат свештеници и калуѓерки. Местото е познато по своите чуда и многу луѓе тврдат дека токму тука биле излекувани од неизлечиви болести, па се случило да биде посетено и од Римскиот Папа кој поминал во 1967 год.

Катрине Емерих исто така го предвидела и пронаоѓањето на гробот на Мајка Богородица, за кој рекла дека се наоѓа во близината на нејзината куќа. Но за жал, до ден денеска археолозите се уште по него трагаат.

Текстот е публикуван во книгата – В. Димитровска, 2008, Археолошки дневник, Аквариус, Скопје, 22-27. Текстот е репринт.

И после немој некој да кажал дека не е вистина поговорката:

“ Archaeologia Magistra Vitae Est “ :)

Како град и локална самоуправа, Кратово има неколку културни установи: музеј на град Кратово, домот на културата и градска библотека. И покрај тоа што самиот град е музеј под отворено небо со сите оние стари мостови, кули, традиционална архитектура и богато природно и културно-духовно наследство, сепак Кратово до 1993 година немаше сопствен музеј.

Музејот на град Кратово е сместен во стара турска куќа заштитена со закон, под која веднаш се наоѓа стариот турски затвор. Во него изложбата е составена од неколку збирки: археолошка, историска и етнолошка, секоја со мала поставка, а постои и одделение за конзервација на наодите. За жал во музејот се уште нема вработено археолог и оваа наука допрва треба да се развива во регионот на Македонија кој впрочем е и најмалку истражуван од таа гледна точка.

Од 2008 година на Музејот на град Кратово му е доделена и Саат кулата како простор за кој треба да се грижи и да менаџира со него. Саат кулата е една од шесте кули кои опстанале од средновековниот и турскиот период на градот. Во 2004 година со пари од Министерството за култура е делумно санирана, реконструирана и преуредена со мали поставки кои се наоѓаат на првиот и вториот спрат, додека на третиот спрат посетителите може да се одморат во удобната атмосфера гледајќи низ некои од прозорите или балконот кон средновековното Кратово.

Часовникот на Саат кулата престанал одамна да работи. Моцо, единствениот саатџија кој има занаетски дуќан во близината и кој својот занает негуван со столетија го наследил по фамилијарна линија, смета дека секоја кула налик на оваа требаа да има саат. ‘Можам да поправам било каков саат, ама Саат кула без саат не бива. Нека ми донесат механизам за да го поправам или најсетне, нека стават некаков саат на кулата па макар бил електронски’ – вели тој.

Во последно време неколку пати бев до Кратово по работа и експедиции во околината на Кулице и Цоцев Камен. За оние кои не биле со години или можеби никогаш во овој град-музеј, ќе ве дочека едно пријатно доживување низ просторот и времето. Тргнав со предрасудите дека е ова Ѕинголенд, но бев позитивно изненадена од се’ она што може да понуди Кратово и околината. Со споменатиот бизнисмен се сретнав само еднашка. Имено, во Кратово ако нарачате ‘Добра’ или ‘Ладна’ вода, ќе ви ја донесат, но секако – флаширана.

Археолозите на ископувањето на локалитетот Стар Кар во Британија ја открија најстарата куќа на овој остров која датира околу 10 500 год. п.н.е, од времето на мезолитот. Несомнено ова откритие кое веднаш си доби своја статија на Википедија, ќе донесе нови информации како за културата која ја направила оваа архитектура, така и за најраните населувања на територијата на Британија кои се многу постари од Стар Кар.

photo @Independent

Секако дека оваа не е најстариот дом на светот, бидејќи на археолошкиот локалитет Јерихо (Jericho) археолозите имаат откриено околу 20 последователни населувања кои датираат околу 11 000 год. п.н.е. Со оглед на тоа што континуитетот на живеење продолжил до 9 000 год. п.н.е, се смета дека Јерихо е еден од најстарите градови на светот кои биле населени во континуитет на Блискиот Исток.

Но најстарата куќа на светот засега им припаѓа на  луѓето од еден камп во местото Межирич (Mezhirich), Украина, кои во доцниот палеолит, некаде 15 000 год. п.н.е,  коските од мамутите ги употребиле за да направат привремени живеалишта. Во археологијата овој локалитет пронајден од еден фармер во 1965 година, е познат како засега најстарото засолниште направено од праисторискиот човек.

Реконструкција на живеалиште од коски на мамут
Украина, c. 16,000 – 10,000 п.н.е

Инфо за културата Стар Кар (Star Carr)

Мезолитско наоѓалиште североисточно од Јорк во Јоркшир (Англија) кое од 1949-1951 го истражувал познатиот археолог Кларк (J.G.D. Clark). На населена површина од близу 240 м2, која се наоѓала на обалата од едно езеро, во рамките на 2 културни слоја откриени се кремени и коскени алатки, како и голема количина на коски од крупен дивеч (диво говедо, елен, дива свиња). Накитот е изработуван од животински коски, камен и килибар. Исто така сочувани се и остатоци од дрво, како весло, а годинешните ископувања само ги потврдуваат резултатите публикувани пред повеќе од половина век. Врз база на наодите од Стар Кар дефинирана е раномезолитската култура на територијата на Ангија која е истовремена со културите во северна Германија, Данска и Холандија.

Заклучок:

Во Македонија засега по археолошки пат е откриен само еден локалитет од добата на палеолитот, пештерата Голема Пешт кај Здуње, чии остатоци со методот на AMC се датирани на околу 45/50000 п.н.е. (период на Мустериенот). Тоа ја прави најстарата археолошка култура во македонската археологија, истражена со заштитни ископувања и детерминирана со научна методологија. За жал оваа пештера на чии заштитни ископувања бев дел од тимот, чинам дека е сега под вода оти се наоѓа во областа на вештачкото езеро Козјак.

Пештерата Голема Пешт, Здуње, сега скоро пред потопување поради нивото на вештачкото езеро Козајак

За разлика од Британија, Европа, па би рекла дури и Србија каде мезолитот е детерминиран со светски познатиот локалитет Лепенски Вир (и уште дузина такви по течението на Ѓердап), во Македонија се уште не се пронајдени остатоци од овој период. Првата следна развиена култура која се сретнува на територијата на Македонија е неолитот. Хијатусот во археолошките култури е вештачки од причина што долги години во Македонија не постоеле специјалисти за овие најстари култури. Се надевам дека со интересот на некои од помладите генерации археолози ќе се пополнат Terra Blanca културите кои во Македонија отсуствуваат не само во археологијата, ами воопшто во научниот археолошки свет кој до сега не пројавил интерес за нивно истражување.